Hvernig undirbýrð þú þig undir hæfnismat fósturs án lögfræðings

Flestir geta undirbúið sig fyrir hæfnismat fósturs hjá sveitarfélagi og/eða Barna- og fjölskyldustofu án lögfræðings. Í einföldum málum er það frekast sjálfsmat og verkfæri sem skiptir máli — að þekkja hvað matsmenn eru að leita að og að geta tjáð þig skýrt um gildi þín, væntingar þínar og skilning þinn á hlutverki fósturforeldra.

Hæfnismatið er ekki réttarmál. Það er samtal um hvort fjölskylda þín geti veitt barni öryggi — og hvort þú skilur hvað það þýðir.

Hvað er hæfnismatið?

Hæfnismatið hjá sveitarfélagi og/eða BOFS (Barna- og fjölskyldustofu) er skyldubundið mat á þeim sem sækja um að verða fósturforeldrar. Það felur í sér:

1. Formlegar kröfur: Sakavottorð, læknisvottorð og fjárhagslegar upplýsingar
2. Heimsóknir: Matsmenn koma heim til þín til að skoða húsnæðið og hitta fjölskylduna
3. Viðtöl: Einstaklings- og paraviðtöl þar sem þú ræðir hvatningu þína, væntingar og skilning á hlutverki fósturs
4. Tilvísanir: Einstaklingar sem þú nefnir sem meðmæli, ef óskað er

Lengd ferlisins er breytileg eftir gögnum, heimsóknum, viðtölum og námskeiðum. Niðurstaðan er samþykki eða synjun.

Hvað leita matsmenn að?

Þetta er það sem island.is segir þér ekki. Matsmenn hjá sveitarfélagi og/eða BOFS eru ekki að leita að fullkominni fjölskyldu — þeir eru að leita að fjölskyldu sem:

Skilur hlutverk sitt: Fósturforeldrar eru ekki að „eignast" barn. Þeir eru hluti af stærri þjónustukerfi þar sem barnið á kynforeldra, barnaverndarþjónustu og oft fleiri aðila. Matsmenn vilja sjá að þú skiljir þessa heildarmynd.

Getur unnið með kynforeldra: Eitt af erfiðustu þáttunum í fóstri er umgengni kynforeldra. Matsmenn spyrja beinlínis hvernig þú myndir bregðast við ef þú upplifðir umgengni sem erfiða. Þeir vilja heyra raunhæft og meðvitað svar — ekki „við myndum bara gera hvað er best fyrir barnið" án þess að útskýra hvað það þýðir í reynd.

Er stöðug: Hjúskapar- eða sambandsstöðugleiki, fjárhagslegur stöðugleiki og heilsufar eru metin. Þú þarft ekki að vera ríkur — þú þarft að sýna að heimilið þitt er öruggt og forsjárlegt.

Hefur raunsæjar væntingar: Fósturforeldrar sem ganga inn með hugmyndafræðilegar eða rómantískar hugmyndir um fóstur eiga erfitt með kerfið. Matsmenn vilja sjá að þú skiljir að fósturbörn koma oft með flókin bakgrunna og að tengslamyndun er ferli — ekki augnablik.

Getur sett eigin þarfir í annan sess: Þetta er nánast þversagnakennt — matsmenn vilja sjá að þú sért nógu sterkur til að biðja um hjálp þegar þú þarft á henni, en að þú sért ekki svo þurfi hjálpar að þú getir ekki veitt barninu umönnun.

Hvernig undirbýrð þú þig — án lögfræðings

Skref 1: Skjölin

Byrjaðu á því að safna öllum formlegum gögnum löngu áður en þú sendir umsóknina inn. Þetta tekur tíma og forsendur sáust:

• Sakavottorð — fylgdu opinberum leiðbeiningum um útgáfu þess
• Læknisvottorð — bókaðu tíma hjá heimilislækni og tilgreindu að þú þurfir vottorð fyrir BOFS
• Fjárhagsleg yfirlit — skattskilin síðustu tvö ár eru gagnleg, auk staðfestingar á starfstíma ef við á
• Meðmælendur — hafðu þá tiltæka ef óskað er eftir meðmælum

Skref 2: Hugsaðu í gegnum viðtölin áður

Matsmenn spyrja mismunandi spurninga, en þetta eru dæmigerðir þræðir:

• Hvers vegna vill þú verða fósturforeldri? — Ekki of einlægt og ekki of praktískt. Sýndu raunverulega hvatningu.
• Hvernig myndir þú bregðast við erfið hegðun eða áfallaviðbrögð? — Sýndu þekkingu á áfallamiðaðri umönnun, jafnvel í grunnlínum.
• Hvernig myndir þú vinna með kynforeldrum sem þú gætir ekki haft sérstaka samúð með? — Hér er raunhæft svar mikilvægast. Matsmenn þekkja hugmyndafræðileg svör.
• Hvað heldur þú að verði erfiðast? — Vertu heiðarlegur. Það er betra merki um þroska en að segja að „ekkert verði erfitt".
• Hvernig munu eigin börn þín bregðast við? — Ef þú hefur eigin börn, sýndu að þú hafir þegar rætt þetta við þau.

Skref 3: Undirbúðu heimsóknina

Matsmenn meta húsnæðið — en þeir eru ekki að leita að stóru íbúðinni eða dýru leikfanginu. Þeir vilja sjá:

• Öruggt rými þar sem barn gæti átt heimili
• Að þú hafir hugsa til um hvernig barnið passar inn í daglega liðan heimilisins
• Að aðrir á heimilinu (maki, börn) séu meðvitaðir og styðjandi

Skref 4: Farsældaráætlunin

Farsældarlögin frá 2022 setja ramma um samþætta þjónustu og farsældaráætlun sem getur náð yfir heilsugæslu, skóla og félagsþjónustu. Að þekkja þennan ramma — og geta rætt hann í viðtali — sýnir að þú ert fagleg/ur fósturforeldraframbjóðandi.

Hverjum er þetta ætlað

• Fjölskyldum sem eru tilbúnar að fara í hæfnismatið og vilja vera vel undirbúnar
• Pörum og einstaklingum sem vilja skilja hvað þá bíður í viðtölunum
• Þeim sem eru kvíðnir um matið en vilja ekki eyða peningum í dýrar ráðgjafar
• Þeim sem hafa áhyggjur af einhverjum hluta sögunnar sinnar — t.d. heilsufari eða fjárhag — og vilja vita hvað þeir geta gert

Hverjum er þetta EKKI ætlað

• Þeim sem eru þegar synjað og eru að áfrýja — þar getur lögfræðingur verið nauðsynlegur
• Þeim sem eiga í deilum við barnaverndarþjónustu um tiltekin mál — þar er réttarleg ráðgjöf mikilvæg
• Þeim sem hafa flóknar lagalegar aðstæður — t.d. fyrri brot á sakaskrá sem þarfnast skýringa

Hvenær á að huga að lögfræðingi?

Við mælum með lögfræðingi ef:

• Þú hefur fengið synjun og ætlar að áfrýja
• Einhver á heimilinu er með atriði á sakaskrá sem þarfnast lagalegrar útskýringar
• Þú ert þegar í dómsmáli tengt fóstri eða barnavernd
• Þú ert að sækja um ättleiðingu og komst í flókin lagaleg vandamál í gegnum Íslenska ättleiðingu

Í einföldum málum — þar á meðal mörgum fyrstu umsóknum — getur verið hægt að fara í gegnum ferlið án lögfræðings. Verð ráðgjafar hjá fjölskylduréttarlögfræðingi fer eftir lögmanni og verkefni. Þú notar þann pening besta þegar þú þarft hann — ekki sem varúðarráðstöfun í ferli sem þú getur undirbúið þig vel undir á eigin spýtur.

Kostir og gallar sjálfs undirbúnings

Kostir:

• Sparar pening — þú þarft ekki lögfræðing í hæfnismati í flestum tilfellum
• Þú skilur ferlið betur þegar þú ferð í gegnum það sjálfur
• Viðtöl ganga betur þegar þú ert raunlægt undirbúinn/n, ekki þjálfaður af þriðja aðila

Gallar:

• Þú gætir vanrækt eitthvað sem lögfræðingur hefði bent þér á
• Ef þú ert með flóknari sögu (heilsufar, fjárhag, fyrri hjónaband) gætir þú þurft á utanaðkomandi sjónarmiðum að halda
• Sjálfs undirbúningur krefst þess að þú getir sett þig í spor matsmanns

Algengar spurningar

Er hæfnismatið eins um land allt? Nei. BOFS og barnaverndarþjónusta sveitarfélagsins eiga hlutverki að gegna. Verklag getur verið mismunandi eftir svæðum, sérstaklega utan höfuðborgarsvæðisins.

Getum við rætt við fósturforeldra sem hafa farið í gegnum matið? Já — Félag fósturforeldra (fostur.is) getur tengt þig við þá sem vilja deila reynslu sinni. Þetta er gagnleg viðbót við formleg undirbúningsgögn.

Hvað þarf að gera ef við erum með heilsufarslegt vandamál? Læknisvottorð frá heimilislækni er hluti af gagnasöfnuninni. Heilsufar er metið í samhengi við þarfir barnsins og getu til að sinna uppeldishlutverkinu. Spyrðu heimilislækni þinn hvernig vottorðið er gefið út.

Hvað ef við höfum aldrei átt börn og höfum litla reynslu af börnum? Einhver reynsla af börnum — leiðbeinendahlutverk, frændsystkinavist, starfsreynsla — styrkir umsóknina. En áreynslulaus reynsla er ekki forsenda. Það sem skiptir máli er viðhorf þitt og skilningur á þörfum barna.

Hvað gerist ef við erum hafnuð? Ef umsókn er synjað skaltu óska eftir skriflegum skýringum og spyrja hvaða næstu skref eigi við. Handbókin fer ítarlega í gegnum hvað þú getur gert eftir synjun.

Ef þú vilt undirbúa þig vel undir hæfnismatið, skoðaðu Leiðbeiningar um Fóstur og Ættleiðingu á Íslandi á /is/fostur-og-aettleiding. Hún útskýrir hæfnismatið skref fyrir skref — hvað matsmenn leita að í hverju stigi, hvernig þú kemur undirbúin/n í viðtölin og hvernig þú undirbýrð heimsóknina.

Sjá fleiri leiðbeiningar fyrir Iceland →