Fóstur og samfélag: Hvernig tengist fósturbarnið skóla, heilsu og nærsamfélagi?

Þegar fósturbarn flytur inn á heimilið þitt, fylgja með margir þræðir sem þarf að samhæfa — skóli, læknir, barnavernd, og jafnvel kynforeldrar. Hér er hagnæg útskýring á hvernig þessir þræðir vinna saman í ljósi farsældarlaganna sem tóku gildi 2022.

Skólaskráning og menntun

Lögheimili barnsins er yfirleitt flutt á fósturheimilið þitt. Skólaskráning ræðst af lögheimili og öðrum gildandi reglum, svo staðfestu framkvæmdina við sveitarfélagið.

Samskipti við skólann:

Þú ert umönnunaraðili barnsins og ert því réttur aðili til að vera í samskiptum við skólann. Þetta þýðir:

• Þú tekur þátt í foreldrafundum
• Þú fær skýrslur um námsframfarir
• Ef barnið þarf stuðning eða sérkennslu, ert þú sá/sú sem þarf að samvinna við sérkennsluþjónustuna

Barnaverndarþjónustan er einnig í samskiptum við skólann, sérstaklega þegar þjónusta við barnið er samhæfð. Samkvæmt farsældarlöggjöfinni á skóli að geta verið þátttakandi í þjónustukerfinu kringum barnið eftir þörfum og með hliðsjón af trúnaði.

Sértækar þarfir í skóla:

Mörg fósturbörn hafa gengið í gegnum erfiðar aðstæður sem geta haft áhrif á nám og félagsleg samskipti. Ef barn þarf sérhæfðan stuðning í skóla, er mikilvægt að:

• Upplýsa skólann um bakgrunn barnsins (þó alltaf með hliðsjón af trúnaðarskyldu og hvað barnið sjálft samþykkir)
• Biðja um formlegar sérkennsluráðstafanir ef þess er þörf
• Hafa samband við handleiðslufulltrúa þinn ef vandamál koma upp

Heilbrigðisþjónusta

Fósturbarn hefur rétt á heilbrigðisþjónustu eins og önnur börn. Sem fósturforeldri ert þú sá/sú sem fer með barnið til læknis, hjúkrunarfræðings og tannlæknis.

Hlutar til að vera meðvitaður um:

• Læknisvottorð og gögn: Þú þarft að fá heilsufarsgögn barnsins frá barnaverndarkerfinu. Þetta er mikilvægt til að lífsgæðalæknirinn (heimilislæknir) geti haft nauðsynlegar bakgrunnsupplýsingar
• Bólusetningar: Kannaðu hvort bólusetningaferill barnsins sé uppfærður. Barnaverndarþjónustan getur hjálpað að afla þessara upplýsinga
• Geðheilbrigðisþjónusta: Mörg fósturbörn þurfa á sálfræðiþjónustu eða geðheilbrigðisþjónustu að halda. Samkvæmt farsældaráætluninni á þessi þjónusta að vera samhæfð við aðra þjónustu

Ef sérstakar geðheilbrigðisþarfir eru til staðar og þær eru skráðar í fóstursamningnum, getur kostnaðurinn verið greiddur samkvæmt samningnum og gildandi reglum.

Umgengni (umgengni) og samfélagstengslin

Eitt af stóru hlutverk fósturforeldra er að styðja barnið í tengslum við upprunafjölskylduna — þótt þetta sé stundum tilfinningalega kreistandi.

Í varanlegu fóstri er tíðni umgengni ákveðin eftir aðstæðum og kemur fram í fóstursamningi. Í tímabundnu fóstri er umgengni oft tíðari.

Hlutverk þitt:

• Tryggja að barnið komi á tíma til umgengnis
• Vera í samskiptum við barnaverndarþjónustuna ef vandamál koma upp í tengslum við umgengni
• Hjálpa barninu að vinna úr tilfinningum eftir heimsóknir

Sum börn geta komið heim frá umgengni og sýnt aukinn kvíða, reiði eða afturhvarf í hegðun. Handleiðslufulltrúi þinn getur gefið þér verkfæri til að takast á við þetta.

Farsældaráætlunin í daglegu lífi

Farsældaráætlunin (farsældaráætlun) getur verið samhæfingsskjal fyrir barn í þjónustu kerfisins. Þú sem fósturforeldri getur átt aðkomu að gerð þess eftir aðstæðum.

Í praktísku tilliti þýðir þetta:

• Fundi þar sem skóli, barnaverndarþjónusta og heilbrigðisþjónusta fara saman yfir stöðu barnsins
• Sameiginleg markmið sem aðilar koma sér saman um
• Skýrt hlutverk hvers aðila — þ.m.t. þitt hlutverk

Ekki öll sveitarfélög hafa innleitt þetta til fullnustu. Ef þú ert í sveitarfélagi þar sem farsældaráætlunin er ekki fyrirliggjandi, getur þú beðið barnaverndarþjónustuna um að útskýra hvernig samhæfingin er tryggð.

Þú þarft ekki að rata í þessum þráðum ein/einn. Handbókin okkar um fóstur og ættleiðingu á Íslandi fer yfir hvernig þú samhæfir skóla, heilbrigðisþjónustu og barnaverndarkerfið í daglegu lífi.

Tölur um fósturbörn á Íslandi

Til að setja þetta í samhengi:

• BOFS fékk 105 fósturráðstafanabeiðnir árið 2024
• 60% beiðna voru um drengina, 40% um stúlkur
• Í Reykjavík voru 156 börn í umsjá barnaverndar við árslok 2023
• Hlutfall barna með erlent ríkisfang hefur hækkað í 14% — upp úr 8,5% árið 2020

Þetta þýðir að margir af þeim fósturbörnum sem fara í fósturheimili á næstu árum munu koma með sér menningarlegar og tungumálalegar þarfir sem fósturforeldrar þurfa að vera undir búnir.

Sértækar áskoranir fósturbarna í skólasamfélagi

Rannsóknir á Íslandi sýna að fósturbörn hafa hærri líkur á námsörðugleikum og félagslegum erfiðleikum en önnur börn. Þetta er ekki dýnamík sem er einblínd af börnum sjálfum heldur oft afleiðing þess að þau hafa gengið í gegnum erfiðar aðstæður snemma.

Algengasta vandamálin sem koma upp í skóla:

• Einbeitingarörðugleikar: Oft tengdir við trauma-sögu eða vanhæfni til að skila sér í námi vegna þess að heilinn er í stöðugri viðbragðsstöðu
• Erfiðleikar með jafnaldratengsl: Fósturbörn geta átt í erfiðleikum með að treysta jafningjum, einkum ef þau hafa gengið í gegnum margþætt tap á tengslum
• Skólaskipti: Barnið gæti hafa gengið í gegnum marga skóla áður en það kemst til þín — þetta þýðir að það þarf tíma til að setjast í rúm

Sem fósturforeldri getur þú hjálpað með því að:

• Eiga reglulega fundi með kennaranum til að vera uppfærður/uppfærð
• Biðja um sálfræðimat hjá skólasálfræðingi ef þörf þykir
• Gefa barninu tíma til að aðlagast — gera ekki kröfur um námsárangur á fyrstu vikum og mánuðum

Þegar þarfirnar eru umfram gætur þínar

Ef þú kemst að þeirri niðurstöðu að þarfir barnsins séu umfram það sem þú getur veitt, er mikilvægt að hafa samband við barnaverndarþjónustuna strax. Þetta er ekki bilun — þetta er rétt hegðun.

Kerfið hefur til taks:

• Styrkt fóstur (styrkt fóstur): Ef barnið þarfnast meiri faglegs stuðnings en venjulegt fóstur getur veitt, getur styrkt fóstur verið úrræði eftir mati og ráðstöfun
• Sálfræðileg meðferð: Barnaverndarþjónusta og aðrir viðeigandi aðilar geta vísað barninu til sérhæfðrar meðferðar
• Aukin handleiðsla: Tíðni handleiðslufunda getur aukist tímabundið þegar krefjandi aðstæður koma upp

Markmið kerfisins er að barnið fái þá þjónustu sem það þarf — þótt það þýði breytingar. Að biðja um hjálp er hluti af þínu hlutverki sem fósturforeldri, ekki merki um að þú hafir mistekist.

Frítími, iþróttir og samfélagsþátttaka

Eitt af einföldustu en áhrifaríkustu hlutverkim fósturforeldra er að gefa barninu tækifæri til að taka þátt í skipulögðum frístundastarfsemi — íþróttir, tónlist, listir eða annað. Þetta:

• Skapar reglu og fyrirsjáanleika í lífi barnsins
• Gefur tækifæri til að mynda tengsl við jafningja í öruggu umhverfi
• Eykur sjálfsmynd og líðan

Kostnaðurinn við frístundastarfsemi getur eftir atvikum komið til skoðunar í fóstursamningnum — athugaðu við barnaverndarþjónustuna hvort samningur eða gildandi reglur heimili endurgreiðslu eða fjárstuðning.

Sjá fleiri leiðbeiningar fyrir Iceland →