Ættleiðing á Íslandi: Innlend, alþjóðleg og stjúpættleiðing

Ættleiðing á Íslandi er dálítið önnur upplifun en margt fólk sem las um ættleiðingu í öðrum löndum gæti búist við. Vegna smæðar landsins og lágs fæðingartíðni er innlend ættleiðing á ungbörnum nánast þekkt ekki til. Kerfið er í staðinn einbeitt að alþjóðlegum ættleiðingum og lagalegri samþykkt fjölskyldutengsla — svo sem stjúpættleiðingu.

Hér eru þrjár aðaltegundir ættleiðinga sem íslenskt lagakerfi heimlar.

Innlend ættleiðing

Lög um ættleiðingar nr. 130/1999 kveða á um þrjár aðstæður þar sem ættleiðing getur átt sér stað á Íslandi. Innlend ættleiðing — þar sem ungbarn íslensks uppruna er ættleitt — er til í bókstaflegum skilningi, en í reynd eru þessar aðstæður mjög sjaldgæfar.

Ástæðan er einföld: Íslenskar kynmæður sem kjósa að gefa barnið til ættleiðingar eru fáar. Þær sem eru í þeirri stöðu hafa oft aðgengi að miklum félagslegum stuðningi og fósturmöguleikum. Ef barnið þarfnast þriðja aðila, leggur barnaverndarkerfið venjulega til fóstur fremur en ættleiðingu.

Þeir sem sækja um innlenda ættleiðingu geta þurft að gangast undir mat á aðstæðum og bíða eftir samsvörun sem gæti aldrei komið.

Alþjóðleg ættleiðing

Þetta er raunverulegur möguleikinn fyrir þá sem vilja ættleiða barn sem er ekki af íslenskum uppruna. Íslensk ættleiðing — einu samtökin sem hafa heimild dómsmálaráðuneytisins til að annast alþjóðlegar ættleiðingar á Íslandi — eru miðlæg í þessu ferli.

Ísland fullgilti Haag-sáttmálann um alþjóðlegar ættleiðingar (1993) þann 17. janúar 2000 og hann tók gildi 1. maí 2000. Þetta þýðir að öll alþjóðleg ættleiðing fer í gegnum miðlægar leiðir sem tryggja að ættleiðingin sé lögleg bæði á Íslandi og í upprunalandi barnsins.

Hvernig ferlið gengur:

1. Umsókn til Íslenskrar ættleiðingar: Þú sækir um og fær forsamþykki (for-samþykki) frá íslenskum yfirvöldum
2. Hæfnismat: Sambærilegt við fósturmat — heimsóknir, viðtöl, skjöl
3. Skráning og bið: Þú ert settur/sett á biðlista og bíður eftir samsvörun frá samstarfslöndum
4. Samsvörun og staðfesting: Þegar barn er fundið er kynning á barninu og samþykki gefið
5. Lagaleg afgreiðsla í báðum löndum: Ferlið er fullgert í upprunalandi og síðan á Íslandi

Biðtími við alþjóðlegar ættleiðingar er stór þáttur. Ferlið getur tekið nokkur ár eða lengur eftir því hvaða land er um að ræða. Jafnvel þegar allt gengur vel er þetta langt og tilfinningalega krefjandi ferli.

Samstarfslöndin sem Íslensk ættleiðing vinnur með hafa breyst í gegnum tíðina vegna alþjóðlegra laga. Nauðsynlegt er að hafa samband við Íslenska ættleiðingu beint til að fá uppfærðar upplýsingar um hvaða lönd eru í boði.

Stjúpættleiðing

Stjúpættleiðing er algengasta form ættleiðingar á Íslandi í reynd. Hér er stjúpforeldri — makinn eða sambúðarmaður/kona líffræðilegs foreldris — að ættleiða barn sem hinn líffræðilegi foreldri er þegar með.

Dæmi: Maður giftur konu sem á barn frá fyrra sambandi vill gerast lagalegur faðir þess barns. Hann gæti leyst það með stjúpættleiðingu.

Skilyrði:

• Samþykki líffræðilegs foreldris sem er ekki í sambandi við stjúpforeldri — þetta er mikilvægt. Ef kynforeldri neitar eða er óhæf/óhæfur, tekur barnaverndarkerfið til í þeirri ákvörðun
• Samþykki barnsins sjálfs ef aldur og þroski barnsins gefa tilefni til þess
• Mat barnaverndarþjónustu
• Endanleg staðfesting hjá Sýslumanni

Stjúpættleiðing er lögfest af Sýslumanni eftir mat barnaverndarþjónustu. Hún gefur barninu sömu erfðaréttindi og lagalega stöðu og líffræðilegt barn stjúpforeldrisins — hvað varðar arf, ríkisfang og önnur réttindi.

Ef þú ert að íhuga ættleiðingu á Íslandi og vilt fá heildaryfirlit yfir hvað felst í hverju skrefi, þar á meðal hvernig á að undirbúa hæfnismat og hvaða skjöl eru þörf, er handbókin okkar um fóstur og ættleiðingu á Íslandi skrifuð einmitt fyrir þessa þarfir.

Fóstur eða ættleiðing: Hvert er munurinn?

Margir sem íhuga ættleiðingu munu fá ráðleggingu frá BOFS um að skoða fósturmöguleikann fyrst. Hér er grundvallarmunurinn:

Ættleiðing er endanleg lögleg aðgerð. Fóstur er tilhögun þar sem kerfið heldur augunum opnum.

Hvernig er ættleiðing fjármögnuð?

Alþjóðlegar ættleiðingar geta haft verulegan kostnað — til dæmis gjöld, þýðingar, lagaráðgjöf og flutningskostnað. Staðfestu gildandi gjaldskrá og hvaða kostnaður fellur á umsækjendur hjá Íslenskri ættleiðingu.

Kostnaðarliðir stjúpættleiðingar eru aðrir en við alþjóðlega ættleiðingu og geta verið færri. Staðfestu gildandi gjöld og kostnað vegna ráðgjafar hjá viðeigandi aðilum.

Þegar ættleiðing og fóstur skarast

Eitt af þeim atriðum sem margt fólk á í erfiðleikum með að skilja er að fóstur og ættleiðing eru ekki alltaf aðskilin ferli. Í sumum tilfellum þróast fóstur yfir í ættleiðingu — þetta er þó tiltölulega sjaldgæft á Íslandi vegna þess að barnaverndarkerfið leggur ríka áherslu á að halda utan um tengsl barnsins við kynforeldra, jafnvel þegar fósturbarnið er í varanlegur fóstri.

Þegar ættleiðing er af fósturbarn sem þegar er hjá umsækjendum, þarf barnaverndarkerfið að staðfesta að eftirfarandi skilyrðum sé fullnægt:

• Kynforeldrar hafa gefið samþykki eða hafa misst forsjárréttinn með dómsúrskurði
• Barnið sjálft hefur gefið samþykki ef aldur og þroski þess gefa tilefni til þess
• Hagsmunir barnsins eru metnir til þess að ættleiðing sé í samræmi við þá

Þetta ferli gengur í gegnum sýslumann og barnaverndarþjónustu sveitarfélagsins.

Hvað gefur ættleiðing barninu?

Þegar ættleiðing er formlega staðfest, fær barnið sömu lagalegu stöðu og líffræðilegt barn ættleiðanda:

• Arfgengni: Barnið erfir að fullu eins og líffræðilegt barn
• Ríkisfang: Fer eftir gildandi reglum um ríkisfang og aðstæðum ættleiðingar
• Nafn: Barnið getur tekið eftirnafn ættleiðanda
• Uppeldisréttur: Ættleiðandi hefur allar forsjárheimildir

Á sama tíma breytist lagalegt samband við kynforeldrana samkvæmt ættleiðingarlögum. Ættleiðing er varanleg lagaleg ráðstöfun.

Samtök og stuðningur

Íslensk ættleiðing (isadopt.is) er ekki eingöngu miðlarastofnun — hún veitir einnig stuðning og fræðslu áður og eftir ættleiðingu. Fræðsluflötur þeirra fjallar um:

• Undirbúning fyrir ættleiðingarferlið
• Hvernig ræða við barnið um uppruna sinn
• Menningarleg sjálfsmynd og erfiðleikar sem ættleitt barn gæti lent í
• Stuðningshópar fyrir ættleiðingarfjölskyldur

Þátttaka í slíkum hópum getur verið mjög gagnleg, sérstaklega þegar barnið er eldra og spyr spurninga um uppruna sinn.

Sjá fleiri leiðbeiningar fyrir Iceland →